- Preparaty stosowane w mokrym kaszlu dzielą się na: mukolityki, mukokinetyki, leki wykrztuśne oraz preparaty mukoregulujące.
- Podział ten jest dość umowny, ponieważ często substancje działają na kilka sposobów, przez co zaliczają się do więcej niż jednej grupy.
- Mukolityki są stosowane przede wszystkim doustnie. Należą do nich np. erdosteina, karbocysteina czy N-acetylocysteina. Ta ostatnia substancja jest też podawana miejscowo na śluzówkę dróg oddechowych, w postaci inhalacji oraz sprayu do nosa.
- Jak rozrzedzić wydzielinę w zatokach? W tym celu również wykorzystuje się środki stosowane na kaszel mokry, takie jak leki mukolityczne czy inhalacje.
Lek bez recepty, rozrzedza i ułatwia wykrztuszanie śluzowej wydzieliny z dróg oddechowych.
Leki mukolityczne, leki wykrztuśne
Wydzielina w drogach oddechowych występuje naturalnie i jest stale produkowana. Jej prawidłowa ilość i konsystencja umożliwia sprawną pracę nabłonka układu oddechowego. Jednak stan zapalny zaburza równowagę organizmu, zwiększając produkcję wydzieliny i powodując jej zagęszczenie.
W ten sposób powstaje kleisty śluz, który oblepia obecne w drogach oddechowych rzęski. W zwykłych warunkach transportują one zanieczyszczenia na zewnątrz – w kierunku ust. Niestety w czasie choroby ich ruchy są ograniczone, przez co organizm ma trudności z samodzielnym usunięciem śluzu i trzeba mu w tym pomóc.
Stosowane w takiej sytuacji leki działają na kilka sposobów. Wyróżniamy 4 główne grupy:
- mukolityki, np. erdosteina – działają bezpośrednio na śluz w drogach oddechowych. Zmniejszają jego lepkość poprzez rozcinanie wiązań odpowiedzialnych za kleistą konsystencję,
- mukokinetyki, np. ambroksol – pobudzają ruchy rzęsek na nabłonku dróg oddechowych, przez co poprawiają transport śluzu,
- leki wykrztuśne, np. gwajafenezyna – indukują odruch kaszlu i zwiększają jego efektywność, przez co staje się mniej męczący,
- preparaty mukoregulujące, np. karbocysteina – hamują nadmierne wydzielanie śluzu w drogach oddechowych.
W praktyce większość preparatów ułatwiających odkrztuszanie działa na kilka sposobów, więc zwykle należą one do więcej niż jednej kategorii. Dlatego często umownie wszystkie te środki określa się mianem leków wykrztuśnych – ich działanie prowadzi do nasilenia odkrztuszania, choć odbywa się to na różne sposoby. Ponadto mogą one wykazywać także inne właściwości, np. antyoksydacyjne czy przeciwbakteryjne, więc ich stosowanie często wiąże się z dodatkowymi korzyściami.
Jakie substancje mają działanie mukolityczne?
Preparaty mukolityczne ułatwiają oczyszczenie dróg oddechowych z lepkiego śluzu poprzez bezpośrednią ingerencję w jego budowę. Ich działanie opiera się na rozrywaniu wiązań siarczkowych w strukturze wydzieliny, które utrzymują jej kleistą, gęstą konsystencję. Przykłady leków mukolitycznych to:
- erdosteina,
- N-acetylocysteina,
- dornaza-alfa.
Acetylocysteina
Acetylocysteina jest jednym z klasycznych leków mukolitycznych. Występuje pod wieloma postaciami, dzięki czemu sposób jej podania może być dobrany precyzyjnie pod aktualnie występujące objawy.
Acetylocysteina – co to jest?
N-acetylocysteina jest pochodną aminokwasu siarkowego L-cysteiny. Ze względu na jej działanie wykorzystuje się ją w leczeniu przeziębienia, zapalenia oskrzeli, mukowiscydozy i innych schorzeń przebiegających z nadprodukcją wydzieliny, np. zapalenia zatok czy wysiękowego zapalenia ucha środkowego.
Rozrzedza gęsty i lepki śluz dzięki fizycznemu i mechanicznemu działaniu zawartych w nim składników. Do zakraplania i nebulizacji, z N-acetylocysteiną i hipertonicznym roztwor...
Jak działa N-acetylocysteina?
Działanie N-acetylocysteiny nie różni się od pozostałych mukolityków. Oprócz bezpośredniego rozrzedzania wydzieliny wykazano także jej dodatkowe właściwości, np.:
- wpływ na obniżenie produkcji śluzu stymulowanej przez zakażenie bakteryjne,
- działanie antyoksydacyjne,
- ograniczenie zdolności bakterii do wytwarzania biofilmu.
Ponieważ N-acetylocysteina nie działa wybiórczo wyłącznie na wydzielinę w drogach oddechowych, podana doustnie może upłynnić także ochronny śluz powlekający ściany żołądka. Z tego względu w samoleczeniu zaleca się jej stosowanie nie dłużej niż 7 dni, jest też przeciwwskazana u osób z nadżerkami lub wrzodami żołądka.
N-acetylocysteina – w czym jest?
N-acetylocysteina jest dostępna w wielu preparatach bez recepty na rozrzedzenie wydzieliny. Doustnie stosuje się tabletki lub saszetki rozpuszczalne w wodzie, które występują w różnych dawkach – od 200 do 600 mg i mogą być stosowane przez dorosłych i dzieci od 3. roku życia.
Oprócz tego N-acetylocysteinę możemy także podać miejscowo, co pozwala ominąć drogę przez przewód pokarmowy i związane z tym potencjalne działania niepożądane. W tej postaci preparaty mogą być stosowane przez dzieci już od 2. roku życia.
Środki rozrzedzające wydzielinę to np.:
- spray do nosa – oprócz N-acetylocysteiny zawiera hipertoniczny roztwór chlorku sodu (3% NaCl), który również upłynnia śluz, a oprócz tego zmniejsza obrzęk śluzówki. Dzięki temu aerozol udrażnia nos i ułatwia oddychanie,
- ampułki do nebulizacji – tutaj również N-acetylocysteinie towarzyszy 3% (hipertoniczny) roztwór NaCl. Inhalacje są więc wykorzystywane w łagodzeniu mokrego kaszlu, a także do rozrzedzania wydzieliny zalegającej w zatokach.
Upłynnia gęstą i zalegającą wydzielinę. Udrożnia nos i zatoki. Spray z N-acetylocysteiną i hipertonicznym roztworem chlorku sodu.
Erdosteina
Podobnie jak N-acetylocysteina, erdosteina jest pochodną aminokwasu cysteiny. Ma zbliżony profil działania, jednak różni się on kilkoma szczegółami. Jest stosowana w leczeniu infekcji górnych i dolnych dróg oddechowych przebiegających z nadprodukcją lepkiej wydzieliny.
Erdosteina – co to jest?
Erdosteina to klasyczny mukolityk tiolowy, który stosowany jest w formie proleku. Oznacza to, że w preparatach występuje w postaci nieaktywnej. Przekształcenie erdosteiny do ostatecznej, aktywnej postaci, zachodzi w środowisku zasadowym, czyli dopiero w jelitach. W ten sposób jej potencjalne niekorzystne działanie na śluz chroniący ściany żołądka jest znacznie ograniczone.
Jak działa erdosteina?
Oprócz typowego działania mukolitycznego erdosteina wykazuje szereg innych właściwości, które korzystnie wpływają na przebieg i czas trwania leczenia schorzeń dróg oddechowych. W badaniach wykazano m.in. że erdosteina:
- zmniejsza przyczepność drobnoustrojów chorobotwórczych do śluzówki dróg oddechowych,
- wykazuje właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne,
- skraca czas trwania kaszlu,
- poprawia płynność śluzu i wspiera pracę rzęsek na nabłonku dróg oddechowych,
- zwiększa stężenie antybiotyków w plwocinie, poprawiając tym samym ich skuteczność.
Erdosteina – w czym jest?
Erdosteina występuje najczęściej w postaci tabletek do połknięcia. Wyższe dawki dostępne są na receptę, a niższe można otrzymać bez niej. Ze względu na dobry profil bezpieczeństwa, lek ten może być stosowany zarówno w terapii krótkotrwałej, jak i w leczeniu kaszlu przewlekłego. Dawka erdosteiny dostępna na receptę to 300 mg – jest przeznaczona dla dzieci, które ukończyły 12 lat i osób dorosłych.
Tabletki wykrztuśne bez recepty z erdosteiną
Erdosteina jest jednym z mocniejszych leków mukolitycznych bez recepty. Do niedawna była dostępna wyłącznie z przepisu lekarza, jednak obecnie jej niższa dawka – 225 mg – może być stosowana w samoleczeniu u osób dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia.
Tabletki wykrztuśne z erdosteiną stosuje się 2-3 razy dziennie, jednak ostatnia dawka powinna być podana najpóźniej 4 godziny przed snem.
Lek bez recepty, rozrzedza i ułatwia wykrztuszanie śluzowej wydzieliny z dróg oddechowych.
Erdosteina a acetylocysteina
Główną różnicą pomiędzy erdosteiną a acetylocysteiną jest wpływ tych substancji na żołądek. Dzięki formie proleku erdosteina praktycznie nie rozrzedza ochronnego śluzu na jego ścianach, co niestety ma miejsce w przypadku doustnego podania N-acetylocysteiny. Na szczęście negatywny wpływ na żołądek możemy zniwelować, stosując tę substancję miejscowo – w postaci sprayów do nosa lub inhalacji.
Warto wspomnieć, że rozrzedzanie śluzu na ścianach żołądka jest niezauważalne w przypadku krótkotrwałego stosowania N-acetylocysteiny u osób zdrowych. Jednak czasem nie mamy świadomości, że rozwija nam się nadkwasota czy nadżerka – wtedy osłabienie ochrony żołądka może przynieść negatywne konsekwencje.
Karbocysteina
Działanie karbocysteiny jest nieco inne niż pozostałych leków z tej grupy. Stosuje się ją w ostrych i przewlekłych zakażeniach dróg oddechowych przebiegających z nadprodukcją lepkiego śluzu. Ponadto wspomaga ustąpienie wysięku z ucha środkowego.
Karbocysteina – co to jest?
Karbocysteina to kolejna pochodna L-cysteiny, jednak jej działanie jest bardziej mukoregulujące niż mukolityczne. Dzięki temu zmniejsza wydzielanie śluzu w drogach oddechowych oraz modyfikuje jego konsystencję.
Jak działa karbocysteina?
Mechanizm działania karbocysteiny różni się nieco od erdosteiny i N-acetylocysteiny. Substancja ta wewnątrzkomórkowo stymuluje produkcję wydzieliny o małej lepkości, a hamuje syntezę śluzu o dużej lepkości. Sumarycznie zmniejsza też jego ilość. Dzięki temu finalnie jest on rzadszy i mniej kleisty, przez co łatwiejszy do odkrztuszania.
Oprócz tego karbocysteina wykazuje podobne właściwości, jak pozostałe pochodne L-cysteiny, tzn. przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Ogranicza też przyleganie bakterii chorobotwórczych do nabłonka dróg oddechowych, a także podnosi stężenie antybiotyków w treści oskrzelowej.
Karbocysteina – w czym jest?
Preparaty z karbocysteiną są dostępne zarówno bez recepty jak i na receptę. Występuje ona w postaci tabletek do ssania oraz syropu. Syrop może być stosowany u maluchów od 2. roku życia, a tabletki do ssania w niższych dawkach (250 mg) u dzieci od 6. roku życia. Wyższe dawki (750 mg) przeznaczone są dla dzieci, które ukończyły 12 lat oraz osób dorosłych.
Leki wykrztuśne i rozrzedzające wydzielinę
Leki wykrztuśne, inaczej sekretolityczne, to szeroka grupa preparatów – zaliczają się tu np. zioła, olejki eteryczne, a także inhalacje z wykorzystaniem roztworów hipertonicznych. Ich mechanizmy działania nieco się różnią, jednak efekt zawsze jest podobny.
Z definicji leki wykrztuśne ułatwiają odkrztuszanie wydzieliny poprzez m.in. zwiększenie nawodnienia i objętości samego śluzu, a przez to zmniejszenie jego lepkości. Z tego względu zaliczyć do nich można również wspomniane wyżej środki mukolityczne.
Leki wykrztuśne bez recepty i na receptę
Większość preparatów ułatwiających odkrztuszanie można kupić bez recepty. Leki wykrztuśne również – zalicza się do nich np. gwajafenezyna, której działanie polega na drażnieniu śluzówki żołądka, co na drodze odruchowej zwiększa produkcję rzadkiej wydzieliny w oskrzelach.
Oprócz niej podobne działanie wykazują związki pochodzenia naturalnego, takie jak zioła czy olejki eteryczne. Z kolei na drodze osmotycznej rozrzedzenie wydzieliny umożliwiają inhalacje z hipertonicznych roztworów chlorku sodu.
Do leków wykrztuśnych na receptę zaliczają się preparaty recepturowe, czyli wykonywane w aptece na podstawie listy składników przepisanych przez lekarza. Substancje sekretolityczne stosowane w takich lekach to np.:
- jodek sodu,
- jodek potasu,
- benzoesan sodu,
- wodorowęglan sodu.
Zioła wykrztuśne
Zioła wykrztuśne są stosowane na różne sposoby, np. w postaci naparów, syropów czy inhalacji parowych. Odkrztuszanie wspomagają np.:
- ziele tymianku,
- liść bluszczu,
- kwiat dziewanny,
- olejki eteryczne, np. eukaliptusowy, sosnowy, szałwiowy.
Wspomniane zioła skutecznie wspomagają leczenie mokrego kaszlu, ponieważ często wykazują także dodatkowe właściwości, np. odkażające, przeciwbakteryjne czy przeciwzapalne.
Leki wykrztuśne dla dzieci
Większość leków wykrztuśnych bez recepty może być stosowana u dzieci, jednak poszczególne substancje mają różne ograniczenia wiekowe. Przykładowo N-acetylocysteina może być podawana miejscowo u maluchów już od 2. roku życia, a doustnie powyżej 3. lat. Z kolei erdosteina to mukolityk wskazany dla starszych dzieci – od 12. roku życia.
Najmłodsi pacjenci mają nieco ograniczone możliwości, ponieważ nawet syropy wykrztuśne dedykowane maluchom nie mogą być zwykle podawane poniżej 1. roku życia. Rozwiązaniem są tu inhalacje, które można stosować bez ograniczeń wiekowych – także te z hipertonicznych roztworów chlorku sodu o działaniu rozrzedzającym wydzielinę.
Leki mukolityczne na zatoki
Mukolityki znalazły zastosowanie w leczeniu schorzeń nie tylko dolnych, ale także i górnych dróg oddechowych. Okazuje się, że równie skutecznie rozrzedzają wydzielinę zalegającą w zatokach, dzięki czemu przyspieszają ich oczyszczenie i przywracają funkcje fizjologiczne. Tym samym świetnie radzą sobie z typowymi objawami zapalenia zatok, takimi jak:
- ból głowy,
- ucisk i tkliwość twarzy,
- blokada nosa,
- pogorszenie węchu.
Przykładem leku mukolitycznego na zatoki jest N-acetylocysteina, która podawana w formie inhalacji trafia precyzyjnie w miejsce infekcji.Jeśli obejmuje ona górne drogi oddechowe, mgiełkę wdychaj przez nos – dzięki temu substancja dotrze na śluzówkę zatok i tam upłynni gęsty śluz.
Nie bez przyczyny preparaty z N-acetylocysteiną bazują na hipertonicznych roztworach chlorku sodu. Ich działanie wykrztuśne dobrze współgra z efektem mukolitycznym. Takie połączenie sprawdza się nie tylko w formie ampułek do nebulizacji, ale także jako spray do nosa.
Ponadto także podawana doustnie N-acetylocysteina i inne mukolityki – erdosteina i karbocysteina – są z powodzeniem stosowane na rozrzedzenie wydzieliny z zatok. Leki te nie działają wybiórczo wyłącznie na śluz oskrzelowy, więc równie skutecznie upłynniają ten zalegający w górnych drogach oddechowych.
Leki wykrztuśne: pytania i odpowiedzi [FAQ]
Poznaj odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące leków wykrztuśnych i rozrzedzających wydzielinę.
Jak odkrztusić flegmę?
Syropy i tabletki wykrztuśne bez recepty pomogą poradzić sobie z zalegającym śluzem, jednak w prosty sposób możesz ułatwić im zadanie. Oto kilka wskazówek, jak odkrztusić flegmę bez wysiłku:
- pij dużo płynów – ich odpowiednia podaż również przyczynia się do upłynnienia wydzieliny w zatokach i oskrzelach,
- dbaj o właściwą wilgotność powietrza – powinna wynosić ok. 40-60%. Jeśli jest niższa, to sprzyja podrażnieniom i wysuszeniu śluzówki dróg oddechowych,
- oklepuj plecy – to metoda polecana zwłaszcza u dzieci, najlepiej po podaniu leków wykrztuśnych i rozrzedzających wydzielinę. Oklepywanie pomaga oderwać lepką flegmę od błony śluzowej, co ułatwia jej odkrztuszanie.
Co na rozrzedzenie wydzieliny z zatok?
Preparaty stosowane do rozrzedzania wydzieliny zatokowej to:
- leki mukolitycznie stosowane doustnie, np. erdosteina, karbocysteina czy N-acetylocysteina,
- ampułki do nebulizacji na bazie hipertonicznego roztworu chlorku sodu,
- mukolityki do aplikacji miejscowej, np. N-acetylocyseina w ampułkach do inhalacji czy w formie aerozolu do nosa,
- doustne leki ziołowe bazujące na surowcach rozrzedzających wydzielinę, np. olejkach eterycznych.
Co zamiast leków mukolitycznych?
Alternatywą dla mukolityków są inhalacje. To bezpieczna metoda łagodzenia objawów infekcji dróg oddechowych, która może być stosowana także u wrażliwych grup pacjentów, takich jak niemowlęta, kobiety w ciąży czy seniorzy.
Działanie rozrzedzające wydzielinę wykazują wspomniane wcześniej hipertoniczne roztwory chlorku sodu, których stężenie wynosi 1,5-3%. Wyciągają one wodę z obrzękniętych komórek nabłonka dróg oddechowych, która następnie miesza się z gęstym śluzem i rozrzedza go. Jednocześnie zmniejszają opuchliznę błony śluzowej, przez co ułatwiają oddychanie.
Ampułki z hipertonicznym roztworem soli mogą być dodatkowo wzbogacone w:
- kwas hialuronowy – wykazuje silne działanie nawilżające, które wspomaga rozrzedzanie wydzieliny,
- ektoinę – to substancja o właściwościach przeciwzapalnych, stabilizujących błony komórkowe i nawilżających. Wspiera organizm w walce z infekcją, łagodzi podrażnienia dróg oddechowych, a także ułatwia odkrztuszanie.
Kiedy do lekarza, jeśli mukolityki nie działają?
Chociaż większość infekcji dróg oddechowych można wyleczyć samodzielnie, to warto zachować ostrożność. Skonsultuj się z lekarzem, jeśli:
- objawy utrzymują się dłużej niż 7-10 dni,
- chorobie towarzyszy wysoka, trudna do zbicia gorączka,
- stosowane leczenie nie przynosi poprawy,
- w odkrztuszanej wydzielinie zauważysz krew,
- pojawią się niepokojące objawy, np. ból w klatce piersiowej, obrzęk szyi, trudności z przełykaniem śliny, świszczący oddech, duszności.
Źródła:
- Jędrzejek, M., Pokorna-Kałwak, D., & Mastalerz-Migas, A. (2020). Praktyczne zastosowanie leków mukoaktywnych. Lekarz POZ, 1: 14-19.
- Mrówka-Kata, K., Kata, D., Namysłowski, G., Banert, K., Mrówka-Kata, P. N., & Namysłowski, P. (2010). Miejsce leków mukolitycznych w leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych. Forum Medycyny Rodzinnej, 4(1): 59-64.
- Kardas, G., Kuna, P. (2022). Miejsce erdosteiny i lewodropropizyny w leczeniu objawowym kaszlu. Świat medycyny i farmacji, 1(245): 52-56.
- Krenke, R., Chorostowska-Wynimko, J., Dąbrowska, M., Bieńkowski, P., Arcimowicz, M., & Grabczak, E. et al. (2018). Postępowanie w kaszlu u osób dorosłych – rekomendacje dla lekarzy rodzinnych. Lekarz POZ, 4(6), 425-452.