- Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD), wcześniej znana jako NAFLD (niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby), to obecnie najpowszechniejsza przewlekła choroba wątroby.
- Nie tylko alkohol szkodzi wątrobie, główną przyczyną MASLD są zaburzenia metaboliczne.
- Objawy stłuszczenia wątroby często są niewidoczne, choroba rozwija się po cichu.
- Leczenie stłuszczenia wątroby powinno opierać się na modyfikacji stylu życia – racjonalnie zbilansowana dieta redukcyjna i aktywność fizyczna to podstawa.
- Podstawowe znaczenie w leczeniu stłuszczenia wątroby ma leczenie otyłości, nadciśnienia tętniczego i towarzyszących zaburzeń metabolicznych: cukrzycy i zaburzeń lipidowych.
- Stłuszczenie wątroby może prowadzić do zapalenia, zwłóknienia i raka wątroby… Nie warto zwlekać z działaniem!
Pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu wątroby, uzupełnia codzienną dietę w L-asparaginian L-ornityny i cholinę.
Gdzie znajduje się wątroba i jaka jest jej rola?
Wątroba to największy narząd wewnętrzny organizmu człowieka, zlokalizowany w prawej górnej części jamy brzusznej, tuż pod przeponą. Narząd ten stanowi około 3-5% całkowitej masy ciała.
Mimo że anatomicznie należy do układu pokarmowego, jej funkcje obejmują niemal wszystkie procesy metaboliczne całego organizmu. Odpowiada m.in. za przemiany węglowodanów, lipidów, białek, hormonów, leków i substancji odżywczych. Wątroba pełni także funkcję detoksykacyjną, unieszkodliwia toksyny i wydziela żółć, która umożliwia eliminację zbędnych produktów przemiany materii (np. cholesterolu, metali ciężkich, leków)1.
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby a otyłość – skala problemu MASLD
MASLD (ang. Metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease), czyli niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby związana z dysfunkcją metaboliczną (dawniej NAFLD – niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby), to coraz częściej rozpoznawane schorzenie wśród osób z otyłością.
Szacuje się, że dotyczy ono aż 70-80% pacjentów z BMI przekraczającym 30 kg/m2 a ogółem występuje u około 25% populacji.
Co istotne, nawet u osób z BMI <30 kg/m², ale z podwyższonym poziomem tłuszczu trzewnego, obserwuje się wyraźnie zwiększone ryzyko MASLD – aż o 40% częstsze gromadzenie się lipidów w wątrobie.
Szczególnie niepokojące jest to, że ponad 70% pacjentów z cukrzycą typu 2. ma jednocześnie rozpoznane MASLD, co potwierdza ścisły związek tej choroby z zaburzeniami metabolicznymi i opornością tkanek na insulinę2.
Przyczyny stłuszczenia wątroby
Stłuszczenie wątroby rozwija się na skutek wielu powiązanych czynników, jednak największy wpływ mają zaburzenia metaboliczne. Do kluczowych należą: nadmierna masa ciała (szczególnie otyłość brzuszna), cukrzyca typu 2., nadciśnienie tętnicze oraz nieprawidłowy profil lipidowy (cholesterol).
Skala problemu w Polsce jest ogromna, ponieważ otyłość dotyczy około 9 milionów osób, z cukrzycą typu 2. żyją ponad 3 miliony, z nadciśnieniem mierzy się aż 10 milionów pacjentów, a zaburzenia gospodarki lipidowej mogą występować nawet u 21 milionów Polaków. Te dane pokazują, jak powszechne są czynniki sprzyjające stłuszczeniu wątroby3.
Czy stłuszczona wątroba boli? Jak rozpoznać stłuszczenie wątroby?
W początkowych stadiach stłuszczeniowa choroba wątroby często nie daje żadnych objawów, a pacjenci nie odczuwają bólu, dlatego jej rozpoznanie bywa przypadkowe, np. podczas rutynowego badania USG jamy brzusznej.
Aby potwierdzić diagnozę MASLD (czyli stłuszczenia wątroby związanego z zaburzeniami metabolicznymi), konieczne jest stwierdzenie obecności tłuszczu w wątrobie w badaniach obrazowych (USG, tomografia lub rezonans) oraz występowanie przynajmniej jednego kryterium metabolicznego, takiego jak otyłość brzuszna, insulinooporność czy nieprawidłowe stężenie lipidów. Należy również wykluczyć inne przyczyny stłuszczenia, np. nadmierne spożycie alkoholu.
U części osób choroba może postępować i prowadzić do stanu zapalnego oraz włóknienia, jednak zaawansowaną postać (MASH), można ostatecznie potwierdzić jedynie w biopsji wątroby. W praktyce jednak coraz częściej stosuje się nieinwazyjne metody oceny ryzyka, takie jak wskaźnik FIB-4 lub elastografia, które pomagają wyłonić osoby wymagające dalszej diagnostyki2.
Rodzaje stłuszczenia wątroby
W odpowiedzi na rosnącą częstość występowania stłuszczenia wątroby i lepsze zrozumienie jego przyczyn, od 2023 roku wprowadzono nową, bardziej precyzyjną klasyfikację. Zamiast ogólnego pojęcia NAFLD (niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby / niealkoholowe stłuszczenie wątroby), obecnie używa się szerszego terminu SLD – stłuszczeniowa choroba wątroby. W jej obrębie wyróżnia się kilka podtypów:
- MASLD (Metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease) – stłuszczenie wątroby związane z zaburzeniami metabolicznymi, takimi jak: otyłość, cukrzyca typu 2. czy insulinooporność;
- MetALD – wariant MASLD współistniejący z umiarkowanym lub większym spożyciem alkoholu; jeśli cechy uszkodzenia wątroby typowe dla alkoholu przeważają, diagnozuje się MetALD niż MASLD;
- ALD – alkoholowa choroba wątroby tzw. alkoholowe stłuszczenie wątroby;
- SLD o określonej etiologii – obejmuje przypadki uszkodzeń polekowych (DILI), genetycznych (np. choroba Wilsona), zakaźnych (WZW typu C) i innych;
- kryptogenna SLD – taka diagnoza jest stawiana, gdy wykluczono znane przyczyny, w tym metaboliczne, alkoholowe i genetyczne.
W przebiegu MASLD wyróżnia się dwie formy:
- proste stłuszczenie, które nie wiąże się z wyraźnym stanem zapalnym, w badaniu histopatologicznym
oraz - stłuszczeniowe zapalenie wątroby z zaburzeniami metabolicznymi (MASH).
Ta druga forma niesie ryzyko postępującego włóknienia, marskości, a nawet rozwoju raka wątrobowokomórkowego. Diagnoza MASH wymaga potwierdzenia stanu zapalnego na podstawie badania histopatologicznego (biopsji wątroby)2.
Wspomaga optymalny rozkład węglowodanów, tłuszczów i białek przyjmowanych w pożywieniu. Zawiera kompleks enzymów trawiennych oraz naturalne ekstrakty roślinne (koper, papaja).
Dieta jako fundament terapii MASLD
Skuteczna interwencja żywieniowa w przebiegu stłuszczeniowej choroby wątroby powinna obejmować zarówno modyfikację energetyczną diety (kcal), jak i jakościową poprawę spożywanych produktów.
Dieta w MASLD nie powinna być postrzegana wyłącznie przez pryzmat kalorii – powinna to być kompleksowa strategia terapeutyczna wymagająca świadomych wyborów żywieniowych, eliminacji ukrytych źródeł cukrów, optymalizacji jakości spożywanych tłuszczów i regularnego monitorowania postępów.
W trwałej modyfikacji nawyków i indywidualizacji zaleceń ważne jest wsparcie dietetyka klinicznego oraz interdyscyplinarnego zespołu terapeutycznego.
Niezależnie od zaawansowania MASLD podstawowym sposobem leczenia pozostaje redukcja masy ciała. U chorych z MASH jej zmniejszenie o ≥7-10% może spowodować zmniejszenie nasilenia lub ustąpienie zapalenia, a o ≥10-40% – regresję włóknienia.
Bąk-Sosnowska M i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med Prakt – Wyd Spec. 2024 wrzesień.
Dieta redukcyjna przy stłuszczonej wątrobie
Zalecenia wielu towarzystw naukowych (PTLO 2024, AASLD 2018, The Asian Pacific 2020, ESPEN 2019) jednoznacznie wskazują, że redukcja kaloryczności diety o 500-1000 kcal dziennie sprzyja zmniejszeniu masy ciała i poprawie funkcji metabolicznych2,4,5,6.
Już 3-5% redukcji masy ciała może skutkować zmniejszeniem stłuszczenia hepatocytów, natomiast spadek wagi o ≥10% wiąże się z możliwą regresją zapalenia oraz poprawą zwłóknienia, co ma istotne znaczenie w zapobieganiu progresji choroby i marskości narządu. Jaka dieta przy stłuszczeniu wątroby będzie zatem najlepsza? Kluczem jest indywidualnie zaplanowana dieta redukcyjna zgodna z zasadami zdrowego odżywiania się.
Co jeść, a co ograniczać przy stłuszczonej wątrobie?
Przy stłuszczonej wątrobie istotne jest ograniczenie podaży wolnych cukrów, zwłaszcza fruktozy, szczególnie tej ukrytej w słodzonych napojach, daniach instant, pieczywie cukierniczym czy przetworzonych produktach określanych jako „fit”.
Zamiast tego zaleca się model diety śródziemnomorskiej, oparty na warzywach, strączkach, orzechach, pełnoziarnistych produktach zbożowych oraz tłuszczach roślinnych, głównie oliwie z oliwek.
Model ten sprzyja redukcji insulinooporności, zmniejsza stres oksydacyjny i stan zapalny oraz poprawia lipidogram – czynniki silnie skorelowane z patogenezą MASLD2. Równie ważne jest ograniczenie, a najlepiej całkowite wyeliminowanie alkoholu, nawet w niewielkich ilościach.
Nawet umiarkowane spożycie alkoholu może nasilać uszkodzenia hepatocytów (komórek wątroby).
Kawa a stłuszczona wątroba – czy to dobry pomysł?
W świetle nowych wytycznych (PTLO 2024), warto także zwrócić uwagę na potencjalne działanie hepatoprotekcyjne (ochronne na wątrobę) kawy. Regularne spożywanie ≥3 filiżanek dziennie może wpływać korzystnie na zmniejszenie ryzyka włóknienia i postępu choroby.
Mechanizm działania kawy na stłuszczoną wątrobę nie został jeszcze do końca poznany, przypisuje się to głównie działaniu przeciwutleniającemu i przeciwzapalnemu zawartych w kawie polifenoli (kwas chlorogenowy)2.
Co na stłuszczenie wątroby? Aktywność fizyczna to podstawa
We wszystkich najnowszych wytycznych podkreśla się, że aktywność fizyczna to nieodłączny i często najważniejszy element leczenia stłuszczenia wątroby.
Według rekomendacji PTLO 2024 zwiększenie tygodniowej aktywności fizycznej – szczególnie ćwiczeń aerobowych o umiarkowanej intensywności (≥150 minut tygodniowo) lub pojedynczych sesji trwających ≥60 minut – przynosi wyraźne korzyści w postaci redukcji tłuszczu w wątrobie2.
Również stanowiska towarzystw międzynarodowych, takich jak: The Asian Pacific Association czy American Association for the Study of Liver Diseases, potwierdzają, że połączenie aktywności fizycznej i diety jest najskuteczniejsze w normalizacji enzymów wątrobowych i zmniejszeniu stłuszczenia w hepatocytach. Zarówno ćwiczenia aerobowe, jak i oporowe, mają korzystny wpływ na metabolizm wątrobowy4,5.
Pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu wątroby, uzupełnia codzienną dietę w L-asparaginian L-ornityny i cholinę.
Źródła:
- Damjanov I. Patofizjologia. 1. wyd. pol. Bręborowicz A, Thor PJ, Winnicka MM, red. Wrocław: Edra Urban & Partner; 2010.
- Bąk-Sosnowska M i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med Prakt – Wyd Spec. 2024 wrzesień.
- Mirska D. Stłuszczeniowa choroba wątroby – wczesna diagnoza jest kluczowa. e-Akademia MAFLD. 2024 sie 19.
- Chalasani N. i wsp. The diagnosis and management of nonalcoholic fatty liver disease: Practice Guidance from the American Association for the Study of Liver Diseases. Hepatology. 2018;67(1):328–57.
- Eslam M. i wsp. The Asian Pacific Association for the Study of the Liver. Clinical practice guidelines for the diagnosis and management of metabolic dysfunction-associated fatty liver disease (MASLD). Hepatol Int. 2025 Feb.
- Plauth M i wsp. ESPEN guideline on clinical nutrition in liver disease. Clin Nutr. 2019;38(2):485–521.